Bojownikom o godność narodu żydowskiego
W pierwszych powojennych latach boleśnie doświadczona wojną społeczność żydowska
starała się odbudować życie w Polsce. Ocalali z Zagłady, żyjąc w cieniu
antysemickich napaści i pogromów, od pierwszych chwil od zakończenia wojny zrzeszali
się w organizacje, tworzyli grupy i spółdzielnie. Centralny Komitet Żydów w Polsce
(CKŻP) był główną instytucją zajmującą się organizacją powojennego życia żydowskiego.
Komitet miał rozległe struktury i szerokie pole działania, skupione na reprezentowaniu
interesów żydowskich i opiece społecznej. Jeden z jego wydziałów, Wydział Kultury
i Propagandy, zajmował się upamiętnianiem i organizacją obchodów powstania w getcie
warszawskim. Pielęgnowanie pamięci o powstaniu w getcie zaczęło stanowić dla
powojennej społeczności ważny punkt dotyczący budowania pamięci o Zagładzie. Dla
ocalałej wspólnoty dzień 19 kwietnia miał szczególne znaczenie. Do roku 1949, gdy
upaństwowiono instytucje żydowskie i rozwiązano żydowskie partie, organizowano
szereg wydarzeń związanych z kolejnymi rocznicami powstania w getcie. Centralnym
wydarzeniem obchodów był marsz pośród morza ruin i zgliszcz getta warszawskiego.
Pochód kończył się przy nieistniejącym już budynku Koszar Wołyńskich u zbiegu ulic
Zamenhofa i Anielewicza, kiedyś Gęsiej – w miejscu, gdzie stoi dziś muzeum POLIN. Na
te uroczystości przyjeżdżały delegacje z całej Polski i zza granicy, przedstawiciele partii
politycznych lub organizacji młodzieżowych. W programie obchodów zaplanowane
były także akademie ku czci bojowników, uroczystości nadawania różnym instytucjom
imienia Mordechaja Anielewicza, inauguracje wystaw czy projekcie filmowe. Podczas
obchodów odsłonięto również dwa pomniki, pierwszy w trzecią rocznicę
powstania autorstwa Leona Suzina, a po dwóch latach drugi – Pomnik
Bohaterów Getta dłuta Natana Rapaporta.
W ramach obchodów zdecydowano się również na ogłoszenie konkursów
na plakaty upamiętniające powstańców w getcie. Zostały one
zorganizowane dwukrotnie: w 1947 i 1948 roku. Z ramienia CKŻP ich
przygotowaniem zajmowało się Żydowskie Towarzystwo Krzewienia
Sztuk Pięknych (ŻTKSP), które zarazem było pomysłodawcą tego wydarzenia.
Była to instytucja zrzeszająca artystów, odradzająca się po
wojnie z intencją tworzenia wystaw i zbiorów sztuki, a także wspierania
żydowskiego życia artystycznego. Jej prezes Józef Sandel, zgodnie ze
statutem stowarzyszenia, aktywnie działał na rzecz rozpowszechniania
wiedzy na temat sztuki żydowskiej, opieki nad artystami plastykami,
a także restytucji dzieł żydowskich artystów utraconych w czasie wojny1.
W ramach działalności w ŻTKSP wydawał artystom przybory potrzebne
do pracy: farby, płótna i pędzle. W trakcie trwania konkursów był jedną
z głównych osób odpowiedzialnych za przebieg tego przedsięwzięcia.
Sandel nie tylko znajdował się w składzie jury, ale także aktywnie promował
i rozpowszechniał informacje o konkursach wśród środowisk
artystycznych. Ogłoszenia były wysyłane do prasy, uczelni artystycznych
i związków zawodowych.
W wytycznych konkursowego zapytania znajdowały się informacje,
że plakat powinien „być oparty na żydowskich motywach i wyrażać
element walki i heroizmu”2, a także zawierać ustalony tytuł, zapisany
w jidysz i drugim dowolnym języku. W 1947 roku treść hasła brzmiała:
„Bojownikom o godność Narodu Żydowskiego w czwartą rocznicę powstania
w ghetcie warszawskim 19.4.1943”3, a rok później: „Oni walczyli
za nasz honor i wolność, 19.IV.1943 – 19.IV.1948”4. Pięć lat po ostatnim
konkursie nieodebrane lub zakupione przez CKŻP projekty afiszy zostały
przekazane przez Sandla do zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego,
gdzie są przechowywane do dziś.
Konkursowe projekty były składane anonimowo. Artyści podpisywali
swoje prace godłami, czyli hasłami lub pseudonimami, które miały się
pojawiać również w zapieczętowanej kopercie z listem składanym razem
z projektem. List oprócz godła zawierał imię, nazwisko oraz adres autora,
a czasem również krótką notatkę na temat konkursowego projektu. Podczas
pracy nad wystawą Pomniki oporu. Sztuka wobec powstania w getcie 1943–1956,
którą przygotowywałam razem z Michałem Krasickim i doktorem Piotrem
Słodkowskim w 2023 roku w ŻIH, udało mi się przypisać atrybucje do kilkudziesięciu
projektów konkursowych, a także poszerzyć wiedzę na temat biorących udział w konkursie
artystów5. Autorzy zostali zidentyfikowani na podstawie informacji zawartych w po raz
pierwszy odpieczętowanych kopertach z listami autorów, korespondencji, protokołów
jury, a także innych dokumentów.
(...)