Żydowski punkt widzenia na historię Polski
Wrocławscy judaiści w ramach projektu „Kanon literatury
wspomnieniowej Żydów polskich” podjęli współpracę z Wydawnictwem
Naukowym PWN. Monumentalna seria „Żydzi. Polska. Autobiografia”,
redagowana przez prof. Joannę Degler, to z jednej strony poszerzenie
i wzbogacenie dyskursu na temat historii Polski o głosy żydowskie,
a z drugiej – odpowiedź na potrzeby czytelników, którzy chcą wzbogacić
swoją wiedzę o żydowskiej mniejszości o angażującą literaturę,
posiadającą duże walory artystyczne.
Jak piszą organizatorzy:
Braku możliwości odwołania się polskiego badacza do literatury autobiograficznej Żydów
nie rozwiąże przekład i wydanie jednej czy dwóch pozycji, dlatego wysiłkiem tłumaczy ze
wszystkich ośrodków studiów żydowskich w Polsce pod kierunkiem Katedry Judaistyki
Uniwersytetu Wrocławskiego we współpracy z Muzeum Żydów Polskich POLIN i Wydawnictwem
Naukowym PWN w latach 2018–2022 przełożony zostanie i opublikowany
w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki kanon literatury wspomnieniowej
Żydów polskich […].
Celem tego interdyscyplinarnego projektu jest udostępnienie w polskim przekładzie kanonu
żydowskiej literatury wspomnieniowej jako jednego z niezwykle ważnych, a niemal nieznanych
źródeł do dziejów społecznych i dziejów kultury, obyczaju, religii ziem polskich […].
Zadaniem serii tłumaczeń najważniejszych tekstów literatury wspomnieniowej Żydów
polskich jest wprowadzenie tych niezwykle istotnych źródeł do polskiego obiegu naukowego
i literackiego oraz zintegrowanie tego korpusu z obecną wiedzą na temat historii
i kultury Polski.
Pandemia skomplikowała prace w projekcie i jego realizacja została wydłużona.
Marek S. Bochniarz: Skąd wprowadzenie cezury, aby wydawać teksty
autobiograficzne, które powstały w okresie do połowy XX wieku?
Joanna Degler: Jeżeli chodzi o teksty autobiograficzne z okresu II wojny
światowej i późniejszego – w polskojęzycznym obiegu znajduje się już
ogromna ich ilość. Perspektywa Zagłady stała się przez to dobrze rozpoznana.
Bardzo mało było natomiast dostępnych autobiografii żydowskich
z czasów wcześniejszych. Choćby wiek XIX reprezentowany był w dość
szczątkowy sposób. Z wyjątkiem dziennika Sary Schenirer, w serii wydajemy
tłumaczenia – z języka jidysz, a także hebrajskiego, niemieckiego
i rosyjskiego. Kultura żydowska jest kulturą wielojęzyczną. Na tym polega
problem z dostępem do tych tekstów dla polskich badaczy czy osób
interesujących się tekstami autobiograficznymi i historiami lokalnymi.
Ogromna praca nad serią wiąże się z samymi przekładami. Ma
to wpływ na przygotowanie tekstów do druku, wydłużając znacznie cały
proces wydawniczy. Myślę, że tak daleko zakrojone prace translatorskie
czynią ten projekt przedsięwzięciem monumentalnym. To przy tym
solidnie przygotowane wydania krytyczne. Wszystkie tomy posiadają
porządny wstęp, który wprowadza w konteksty historyczne i kulturowe.
Same teksty są opatrzone przypisami.
Jaki cel przyświecał stworzeniu serii „Żydzi. Polska. Autobiografia”?
Bardzo górnolotnym celem było działanie na rzecz włączenia historii
Żydów w ogólny ogląd historii polskiej. Ciągle odnosimy wrażenie, że co
prawda studia żydowskie w Polsce rozwijają się, ale idą swoim nurtem
i nie są integrowane z szerszym pojęciem o dziejach Polski. W dalszym
ciągu perspektywa mniejszości w oglądzie procesów historycznych na
ziemiach polskich jest rzadko uwzględniana. Wydawało nam się, że teksty
autobiograficzne, które opowiadają o czyimś życiu – spersonizowane
przez konkretne osoby wersje historii – mogą sprawić, że żydowski punkt
widzenia poszerzy dotychczasowe ujęcie pewnych procesów czy wiedzy
o codzienności polskich miasteczek i miast.
Istotne było to, aby uwzględnić przy tym różne obszary bardzo szeroko
pojętych ziem polskich. Chcieliśmy włączyć tę serię w dyskurs z zakresu
historii lokalnych.
(...)