Chaluce chcą jechać do Izraela. Organizacja Ezra w Małopolsce w latach 1918 - 1939
Słowo klucz: emigracja
Jednym z kluczowych aspektów działalności syjonistów w Polsce międzywojennej
była organizacja emigracji żydowskiej do Palestyny. Idea
ta stanowiła istotny element ruchu narodowo-żydowskiego już od połowy
XIX wieku. Wśród jej prekursorów znajdował się między innymi
toruński rabin Hirsch Zvi Kalischer, który postulował rozwój żydowskiego
osadnictwa w regionie, gdzie przed wiekami istniało starożytne państwo
Izrael. Przez dziesięciolecia pojawiały się różne koncepcje uzasadniające
ten ruch – od ideologicznych po czysto pragmatyczne. Dopiero współczesny
syjonizm, zapoczątkowany przez Teodora Herzla na I Kongresie
Syjonistycznym w Bazylei w 1897 roku, nadał mu nowoczesne i bardziej
praktyczne ramy.
Żydowska kolonizacja Palestyny, która w XIX wieku należała do Imperium
Osmańskiego, przybierała różne formy. Obejmowała zarówno
spontaniczne migracje inspirowane względami religijnymi, jak i podróże
o charakterze turystycznym. Istniały także zorganizowane przedsięwzięcia
finansowane przez żydowskich filantropów, których celem było zakładanie
osiedli rolniczych i mieszkalnych. Wśród instytucji wspierających
te inicjatywy znajdowała się francusko-żydowska organizacja Alliance
Israélite Universelle (założona w 1860 roku), fundacja barona Hirschaoraz działania społeczne Mosesa Montefiore. Podobne metody stosował także wschodnioeuropejski
ruch Miłośników Syjonu (Chowewej Syjon).
Pomimo wielu wysiłków rezultaty tych działań często pozostawały niezadowalające, co
prowadziło do rezygnacji części darczyńców z dalszego finansowania osadnictwa. Wiele
nowo powstałych ośrodków zmagało się z problemami finansowymi, niedoborem narzędzi
i sprzętu, a także chorobami zwierząt. Dodatkowo, wielu osadników – pełnych ideowego
entuzjazmu – po przybyciu do Palestyny przeżywało rozczarowanie. W Europie pracowali
jako kupcy, lekarze, prawnicy czy pisarze, natomiast w nowym miejscu byli zmuszeni do
ciężkiej pracy fizycznej: uprawy roli, hodowli zwierząt, budowy domów i infrastruktury,
osuszania bagien oraz wyznaczania dróg. Trudności potęgowały niedobory w zakresie
opieki medycznej, brak szkół oraz skomplikowane relacje z lokalną ludnością arabską,
która reprezentowała odmienny styl życia i kulturę. Dodatkową przeszkodą była polityka
administracji osmańskiej, która – ze względu na wspólne wyznanie – sprzyjała Arabom.
Po zakończeniu I wojny światowej i ukształtowaniu nowego porządku międzynarodowego
sytuacja ruchu kolonizacyjnego zaczęła stopniowo się zmieniać. Wielka wojna
doprowadziła do upadku potężnych europejskich imperiów – Niemiec, Austro-Węgier,
Rosji oraz Turcji, której osłabienie rozpoczęło się jeszcze w wyniku wojen bałkańskich
z lat 1912–1913. W Europie Środkowej i Wschodniej na gruzach dawnych mocarstw
powstały nowe państwa narodowe, a żydowska aktywność polityczna odradzała się
w zupełnie nowych realiach. Tymczasem Turcja straciła znaczną część swoich terytoriów
na Bliskim Wschodzie. W ramach powojennych ustaleń Palestyna znalazła
się pod mandatem brytyjskim, a Francja objęła podobną kontrolę
nad Syrią i Libanem. Nowe warunki stworzyły dla syjonistów szansę
na wykorzystanie Deklaracji Balfoura z 1917 roku, która przewidywała
utworzenie w Palestynie żydowskiej siedziby narodowej pod nadzorem
Wielkiej Brytanii.
Zmiany w polityce ruchu syjonistycznego
Zmiany polityczne na terytorium palestyńskim oraz poprawa możliwości
imigracyjnych dla Żydów skłoniły ruch syjonistyczny do szybkiej reakcji.
W Polsce, która odzyskała niepodległość, struktury syjonistyczne uległy
konsolidacji, a ich działalność nabrała wyraźniejszych kształtów. Szczególnie
istotną rolę odgrywali tak zwani syjoniści ogólni, reprezentujący
polityczne idee Herzla i stanowiący dominującą siłę na tle innych nurtów
syjonizmu – zarówno socjalistycznego (Poalej Syjon, Hitachdut), jak
i prawicowego (Mizrachi, rewizjoniści).
W Polsce ogólni syjoniści podzielili się na trzy odrębne frakcje, które
faktycznie funkcjonowały jako niezależne partie polityczne. Były to:
Organizacja Syjonistyczna Małopolski Zachodniej i Śląska z siedzibą
w Krakowie, Organizacja Syjonistyczna Małopolski Wschodniej z centralą
we Lwowie oraz Organizacja Syjonistyczna byłej Kongresówki,
której kierownictwo znajdowało się w Warszawie. Wkrótce na czoło
tych ugrupowań wysunęli się nowi liderzy: Ozjasz Thon (1870–1936)
przewodził organizacji krakowskiej, Leon Reich (1879–1929) kierował
strukturami lwowskimi, a Izaak Grünbaum (1879–1970) stał na czele
ośrodka warszawskiego.
(...)