Regina Lilientalowa z domu Eger (1875-1924). Praprawnuczka Akiwy Egera
4 grudnia 2024 roku minie sto lat od śmierci Reginy Lilientalowej, natomiast 24 listopada
2025 – 150 lat od jej narodzin. Artykuł ten ma więc na celu jej upamiętnienie.
Kim była? Córką, siostra, żoną, matką, a także nauczycielką. Przede wszystkim jednak
znana jest jako pierwsza żydowska etnografka. Prowadziła badania w obszarze tradycyjnej
kultury żydowskiej, przede wszystkim w sztetlach Sandomierszczyzny, Lubelszczyzny
i Mazowsza. Jej najważniejsze dzieła to dwie odrębne edycje Dziecka żydowskiego
(1904, 1927), a także kilkuczęściowe Święta żydowskie (1908, 1914, 1919). Była również
tłumaczką z jidysz, przełożyła na język niemiecki opowiadania Icchoka L. Pereca,
które ukazały się w prasie niemieckojęzycznej. Natomiast w etnograficznym periodyku
„Mitteilungen zur jüdischen Volkskunde” opublikowano przekład jej Dziecka żydowskiego
– Das Kind bei den Juden (1908). Prace naukowe i publicystyczne Lilientalowej
wciąż przykuwają uwagę badaczy i są cytowane. W ostatniej dekadzie najlepsze analizy
i opracowania opublikował Piotr Grącikowski (1976–2021), przygotowując dysertacje
doktorską poświęcona Lilientalowej (UWr, 2013). Praca ta, Portret przedwojennej etnografki
żydowskiej Reginy Lilientalowej, została nagrodzona w siódmej edycji konkursu
im. Majera Bałabana (ŻIH, 2016).
Moim celem nie jest jednak pisanie teraz o Lilientalowej jako badaczce – etnografce,
naukowczyni czy publicystce. Tytuł artykułu wskazuje na relacje rodzinne, a więc na
Reginę jako córkę, wnuczkę, prawnuczkę czy praprawnuczkę. Nie pozostawiła ona po
sobie dziennika ani wspomnień, wiadomo jednak, że była potomkinią słynnego poznańskiego
rabina Akiwy Egera (1761–1837). Nazwisko panieńskie Reginy, Eger, którym
sygnowała niektóre swoje publikacje, wskazuje na to pochodzenie. W dokumentach
archiwalnych częściej zapisywano je jako Eiger, ewentualnie Ejger (tu ujednolicę: Eger).
Poświadczenie narodzin Reginy jako pierwszy odnalazł Grącikowski w trakcie kwerendy
w sandomierskim archiwum (Archiwum Państwowe w Kielcach, Oddział w Sandomierzu).
Obecnie, dzięki digitalizacji i licznym bazom genealogicznym, możliwe jest korzystanie z innych ustaleń genealogów i odtworzenie drzewa genealogicznego
Lilientalowej. Tu ograniczę się właściwie do jednej gałęzi, wyrastającej
z korzenia – Akiwy Egera.
Regina przyszła na świat w Zawichoście jako Gitla, córka Moszka
Egera i jego żony Blumy Fajgi z domu Halpern. Bluma Fajga urodziła
się 26 marca 1857 roku w Warszawie, tam też zmarła 26 marca 1905,
a jej grób zachował się na cmentarzu żydowskim przy Okopowej (sektor
46). Wiadomo, że była córką Majera Wolfa Zeewa Halperna (ur. 1837,
zm. w 1893 w Zawichoście) i Estery Kiny z domu Fajn, urodzonej około
1827 roku w Zawichoście, zmarłej w Tomaszowie Lubelskim w 1900.
Tę gałąź jednak pominę, koncentrując się na linii Egerów. Pominę też
personalia rodzeństwa Reginy – jej rodzice doczekali się dziesięciorga
dzieci, a przynajmniej tyle dożyło wieku dorosłego.
Ojciec Gitli Reginy, Moszek (Mosze, Maurycy), urodzony 7 października
1856 roku w Sandomierzu, zmarły 8 lutego 1919 w Warszawie,
był synem Judki Egera i sandomierzanki Szajndli z domu Szpiro
(1833–1919). Urodzony w 1828 roku Judka vel Józef Nachman Eger
miał kilko rodzeństwa, również przyrodniego. Był dwukrotnie żonaty,
w 1846 roku rozwiódł się (w Warszawie) i ponownie ożenił w Iłży (akt
ślubu podpisali alfabetem łacińskim: Judka Eiger i Szaindla Spira). Judka
zmarł 6 września 1889 roku w Sandomierzu.
Jego rodzicami byli Moses Jakob Eger i Gitla Eiger z domu Werthenstein
(około 1792–1868). Warto zwrócić uwagę na datę śmierci Gitli
i jej imię, odziedziczone po zmarłej prababce przez Gitlę Reginę. Moses
Jakob używał imienia w różnych brzmieniach – Mosiek, Moszek, Mojżesz.
Urodzony w 1791 roku w Warszawie, zmarły w Kaliszu 5 grudnia
1854, miał dwie żony, wpierw warszawską Żydówkę Jachet/Jochewed
(1796–1828), a następie Gitlę (1792–1868) i co najmniej dwunastkę
dzieci. Notabene obydwie żony mieszkały jakiś czas w Warszawie przy
Lesznie. To właśnie Moszek/Moses Jakob Eger był synem słynnego poznańskiego
rabina Akiwy Egera i jego drugiej żony Breindel Eger z domu
Fajwelman (1780–1836).
(...)