Antyżydowska zbrodnia w Przedborzu. Dlaczego zginęli w powojennej Polsce?
Przedbórz jest miastem położonym nad rzeką Pilicą w dzisiejszym
województwie łódzkim. Osadnictwo na tym obszarze istniało już
za czasów przedchrześcijańskich. Najstarsze znane ślady osadnictwa
w rejonie Przedborza pochodzą z paleolitu, mezolitu i V okresu epoki
brązu. Pierwsza wzmianka o Przedborzu pochodzi z 1145 roku w akcie
potwierdzenia posiadłości i dochodów klasztoru w Trzemesznie.
W książce autorstwa Jerzego Augustyniaka można znaleźć informację,
wedle której wyżej wspomniany dokument był falsyfikatem sporządzonym
w XIII wieku i wymieniał, że wśród posiadłości klasztoru w Trzemesznie
znajdowały się Sulejów, Inowłódz, a dochody czerpano z przeprawy
w Przedborzu.
W 1239 roku w Przedborzu powstała strażnica strzegąca brodu.
Za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego miała miejsce budowa
murowanego zamku i nadanie osadzie praw miejskich. Niestety
w wyniku pożaru miasta, który miał miejsce na początku XV wieku,
dokument spłonął. Spowodowało to, że w 1405 roku król Władysław
Jagiełło wystawił nowy akt nadania.
Żydzi w historii Przedborza do 1918 roku
Pierwsi Żydzi pojawili się w tej miejscowości najprawdopodobniej w XV
wieku. Od początków istnienia żydowskiej społeczności w Przedborzu
mieszkańcy starali się uczestniczyć w działalności gospodarczej oraz
podejmowali próby wybudowania synagogi (bożnicy) i cmentarza, na
którym najstarszy, niezniszczony nagrobek powstał w 1794 roku.
Jeden z pierwszych dokumentów dotyczących przedborskich Żydów
pochodzi z 1595 roku. Wówczas Zygmunt III Waza, król Rzeczpospolitej
Obojga Narodów (dalej Rzeczpospolita), zakazał mieszczanom sprzedaży
Żydom domów i placów. W wypadku złamania zakazu mieszczanin
tracił wpłacone fundusze, a Żyd prawo do zakupionego domu. Zakaz
ten zniósł Władysław IV Waza, jego następca.
Należy też zwrócić uwagę na przedborską bożnicę. Została ona
zbudowana z drewna i najprawdopodobniej była uważana za jedną
z najpiękniejszych w tej części ziem polskich. Nie jest znany dokładny
rok jej powstania. Wiadomo, że w 1634 roku. po pożarze w Przedborzu,
Władysław IV wydał zgodę Żydom na odbudowę domostw, bożnicy
i sklepów. Przywilej był potwierdzany w latach 1655, 1669, 1745 i 1765.
Druga połowa XVII wieku przyniosła mieszkańcom Rzeczypospolitej,
w tym Żydom, ogromne zniszczenia. Przykładowo podczas potopu
szwedzkiego w Przedborzu spłonął zamek. Dodatkowo w 1660 roku
miasto zostało dotknięte kolejnym pożarem. Wojny i ogólne załamanie
sytuacji w Rzeczypospolitej spowodowały ubytek liczebny Żydów w Przedborzu.
W 1662 roku w tej miejscowości żyło czterdziestu żydowskich
podatników, a w 1676 roku liczba ta wynosiła siedemnaście. W następnych
dziesięcioleciach nastąpiła powolna odbudowa miasteczka.
Jej efektem był między innymi udział przedborskich Żydów, wśród
których znaleźli się: Jakub Markus (Marlus), Icek Fraimowicz i Lewek
Lejzerowicz, w kontaktach handlowych z mieszkańcami Mazowsza.
Wśród przewożonych przez nich towarów należy wymienić na przykład kilka tuzinów pończoch białych zimowych, kilkanaście par maglowizny
i kilka kop astrachanu.
Koniec XVIII wieku to rozbiory Rzeczypospolitej dokonane przez
carską Rosję, Prusy i Austrię. Od 1795 roku w związku z trzecim rozbiorem
Pilica stała się granicą między zaborem pruskim a austriackim, co
spowodowało podział miasta . Po 1809 roku Przedbórz został przyłączony
do związanego z Francją Księstwa Warszawskiego. Od 1815 roku
miasteczko weszło w skład Królestwa Polskiego, które było częścią Rosji.
W XIX wieku aktywność przedborskich Żydów zaznaczyła się w wyrobnictwie,
branży odzieżowo-usługowej, furmaństwie oraz wolnych
zawodach (felczerzy, cyrulicy, muzykanci, rzezacy, bakalarze). Jednocześnie
niewielu Żydów pracowało w rolnictwie19. W XIX wieku sytuacja
demograficzna w Przedborzu wyglądała następująco:
• w 1820 roku na 1587 mieszkańców Żydów było 1015148,
• w 1827 roku Żydów było 1801, a chrześcijan 916149, * w 1862 roku w miasteczku mieszkało 4357 osób, z czego Żydów było
3190, czyli 73,2%20.
Poważna część żydowskiej społeczności Przedborza mieszkała w Rynku,
przy synagodze, w pobliżu Pilicy oraz przy ulicach: Mostowej, Krakowskiej
i Warszawskiej.
(...)